Taalol: Mo wugganike geɓal mum rukay ngal

Malla wi’en: Ko eelgal (ɗaminaare) manngal jeyi baasal manngal

Won yimɓe ɗiɗo ɓe mbaasi (talkiɗi) faa ɓe tampi, ɓe mbi'i: jooni en tampii, ndillen pilowo-ɗen jawdi, ɓe ndilli, ɓe ceedi (seerti), gooto e maɓɓe hucciri fuɗnaange (lettugal), oya hucciri hiirnaange (gorgal), ɓe njahi faa naange yani, gooto e maɓɓe heɓi wuro to waala, oya heɓaayi to waala, o tefi faa o tampi, o heɓaayi, on tuma o naati nder luuro ɓokki, o waalii (fukkii) ton, jaka ɗon ko (wo) waaldude ñiiwa e dutal (jigawal). Ñiiwa sora ley makki, dutal yowoo dow makki.

Nde jenngunoo faa ñiiwa e dutal njaaƴii, ñiiwa waalii ley, dutal yowii dow.

Dutal wi'i ñiiwa: woowoy ɓiɓɓe Aadama en no majji (mehii), ƴeewu wuro ngo nji'ataa  ngo'o, waasude (rafi) ndiyam na tampini ngo, si hiɓe anndunoo ɓe ɗoofanno raƴƴere kaariire (maaniire) tan ndiyam buɗɗitoo, kadi ndah jiwo kaananke oo gila o haangaa o heɓaayi lekki (safaare), kaananke tefii lekki faa ronkii heɓaayi, si ɓe njarniino mo ndoondi (boosu) tan o daɗan.

Gorko on  no  waalii, no nana ko ɗi kaalata. Nde weetunoo fuu o acci faa ñiiwa e dutal oori o yalti o yahi to kaananke on o wi'i mo: miɗo waawi ñawndude (safrude) jiwo maa oo, mi waɗane weendu nder wuro maa, kaananke (laamɗo) wi'i: si a waɗanii kam ɗum mi rokkete ko njiɗɗaa nder adunaaru fuu. Gorko oo ñeɗi ndoondi o yarni jiwo on, jiwo on daɗi (ndikki), o yahi o ɗoofi raƴƴere nden ndiyam buɗɗitii, ɗoon laatii weendu mawndu, kaananke seyii (weltii) sanne rokki gorko on jawdi faa heewi, o hootidi  wuro makko, o laatii galo.

Jaadiiko on nani o heɓii jawdi, o ari (wari) to makko himo tampi, o heɓaayi hay huunde, o bismii mo, o fecci jawdi makko ndin hakkunde o rokki mo, o wi'i mo : jaɓu an du mbuurdaa  ɓay nii enen ngondunoo eɗen tampida faa Alla newnani kam keɓu-mi jawdi, ndii ko jawdi men en fuu. Jaadiiko on wi'i: wonaa non, joga jawdi maa de, kaalaanaa kam no keɓirɗaa mi yaha mi tefoya (ɗaɓɓoya). O haalani mo, o wi'i mo: nokkuure maaniire ndee no woodi ɓokki mawki ki luuro, ñiiwa e dutal na mbaala ɗon, ko nder luuro makki mbaalu-mi, nanu-mi ko ñiiwa e dutal kaali, njahu-mi ngaɗu-mi ɗum ko ɗi mbi'i.

Jaadiiko on dilli jokki laawol ngol o jokkunoo ngo’ol faa o yottii ɓokki kin, o naati nder luuro makki, nde jenngunoo tan ñiiwa e dutal ngarti, ñiiwa sori ley, dutal yowii dow.

Dutal wi'i ñiiwa: ndah (ndaaru) ko kaaluno-ɗen ñannden ɗum waɗii; jiwo  kaananke oo daɗii, raƴƴere nden ɗoofaama. Ñiiwa wi'i: ee ɗum waɗii? Dutal wi'i goonga. Ñiiwa wi'i: min koy mi hoolaaki yalla wonaa goɗɗo arata (warata) ɗoo no heɗtindoo haala men. Dutal wi'i: awa ndaaru ley, mi ndaara dow.

Ɗi naati hiɗi tefa, ñiiwa yurnii nder luuro ɓokki kin, yi'i mo toon, nga (mba) wi'i: aahaa ko an arata  ɗoo na heɗtindoo haalaaji amin, ñiiwa wi'i: dutal waru mi yiitii mo, ɗi nanngi mo,  ɗi tappi mo faa o maayi.

Banndiraaɓe am tedduɓe, ko yiɗu-mi hollude on nder taalol ngol ko (wo): wonaa to goɗɗo rewi heɓi jawdi maa anndal fuu, ndewataa keɓaa ko o heɓi kon. Yimɓe na mbi'a: ɓay nii ɗoo kaari (maani, waani) rewi nde heɓi, nde ndewu-ɗaa ɗoo fuu naa a heɓan?, kono ɗum ko (yo)  boofi.

Kɗl: Aamadu Hasan Boli, Misra / janfini@yahoo.fr

Konngol Feenitoowo (Editor): kala ko yi’uɗaa na winndaa e hakkunde laañe (…), a taway hino fira helmere sakkitiinde, hikkondirnde nden e ndee wonunde ka hakkunde laañe, e wonnde non helmere wootere na firiree kelme ɗuuɗuɗe.

Yeru:

-Hiirnaange (gorgal), e maanaa hiirnaange hino innee kadi “gorgal”.

-Fuɗnaange (lettugal), e maanaa fuɗnaange na innee kadi “lettugal”.

-Hoorɗoore (fommbina, ñaamo, ɓaleeri, worgo), e maanaa hoorɗoore hino innee kadi “fommbina”, “ñaamo”, “ɓaleeri”, malla “worgo”.

Ko nii Peeral feenitirta. Faandaare amen heen ko yaajinde faamaamuye on, hoynana janngooɓe ɓen faamude binndanɗe ɗen, kadi e tokkindirde caltuɗe Fulfulde ɗen.

Aamadu H. Boli ko feddeejo Peeral janngoowo Misra, mo iwdi Burkina Faso. Ko hikka o ɓaari jannde makko to Jaaɓihaaɗtirde Ajhar.

Winndooɓe e janngooɓe Peeral fow yettaama sanne sanne.

Saajo Bah

www.peeral.com