Kɗl: Wuuri Jallo, Antwerpen, Bejik. B. “Y-chromosomal diversity in the population of Guinea-Bissau: a multiethnic perspective. (Seertugol koromosom Y e nder yimɓe Gine-Bisaaw: yi’annde keew-leƴƴiire.)” by Alexandra Rosa et al. Oo tasakuyee fewtuɗo leƴƴi Gine Bisaaw, koromosom Y mo worɓe 282 lasindaama, hawri Fulɓe 59 hino tawaa heen. Leƴƴi Gine Bisaaw ɗin seertaali ko ɗuuɗi, sabu ɗi fow hiɗi mari yimɓe ka haploguruppu E3a* maandiraaɗo M2. Manndinkooɓe ɓen ɓuri marude yimɓe e oo haploguruppu.
Kono haplotippuuji E3a*-M2 hino layaali haa yaaji fota ka Manndinkooɓe e Balantaaɓe ɓen haa ka laatoo iwdi maɓɓe ndin hino ɓuri hiɗɗude e hino ɓuri saakitaade. Ka Fulɓe kan, haplotippuuji E3a*-M2 ɗin hino hiɓɓi fota haa ka wona iwdi maɓɓe ndin ɗuuɗaali jibinde saakita, maaɗun hara neeɓaali ko ndi hewti hiirnaange. Haplotippuuji E3a*-M2 ɗi Fulɓe ɗin yi’aama Angola, Mozambik, Gine-Ekwatoriyal e ka Xosaaɓe Sid-Afrik. Leƴƴi Gine Bisaaw heddiiɗi ɗin fow hino jeydi haplotippuuji E3a*-M2. Taweede ɗii haplotippuuji maɓɓe yi’aaka si wonaa reedu Afirik Hiirnaange ko seedee battiɗingol Manndinkooɓe e leƴƴi hoɗdaaɗi. Ko ɓuri senndindirde Manndinkooɓe e Fulɓe, ko no ɓe renndori nder haploguruppu E3a* on. Yi’aama e Fulɓe ɓen ɗoo haplotippuuji jeyaaɗi e E3b1-M78, yi’aaɗi fahin Sudaan, Ecopii, Fuɗnaangeeri Ɓadiindi, Erop e Marok. Hino tawaa e ɗii haplotippuuji, haplotippu (DYS439) anndiraanɗo Aarabuuɓe Marok. Ko seteeɓe lummbuɓe Saharaa on ardi e baylital makko ka leyɗe Afirik mo ɓaleeɓe. Hino tawaa kadi haplotippuuji tati anndiraaɗi yimɓe Espaañ, Portigal, Masedoni, Romani e Poloonya. Yi’aama kadi haplotippu jeyaaɗo e haploguruppu R1b-P25 on; oo hino anndiraa yimɓe Erop fow. Hino gasa ka ngal baylital ardiri Tuubakooɓe njulotonooɓe maccuɓe. Hino gasa kadi ka ngal baylital ardiri leyɗe Aarabu sabu aynooɓe Aarabuuɓe yiidaama e ngal baylital. Ko ɓuri hoolnaade ko iwdi Aarabu, sabu Marok woɗɗaa, tawti kadi Portooɓe ɓen anndiraaka jillondiral e Fulɓe nder Afrik. Tefoore ndee ko yi’i e Fulɓe Gine Bisaaw 59 ko nii senndori: E3a-M2 (yimɓe 43), => 72.8% E3b1-M78 (yimɓe 6), => 10.2% E1-M33 (yimɓe 4), => 4.8% E3b-M35 (yimɓe 2), => 2.4% A1-M31 (neɗɗo 1), => 1.7% E2-M75 (neɗɗo 1), => 1.7% E3a7-M191 (neɗɗo 1), => 1.7% Rb1-P25 (neɗɗo 1), => 1.7% E winndannde men aroore, en jokkitay callalal binndanɗe men ko yowiti e Iwdi Fulɓe wano Farba AND faamiri. www.peeral.com |