20/01/2010

Tomaas Sankara ko almuudo belɗo hakkille, laaɓtuɗo kaaɗtudi. Hitaande fawtii heen, caggal nde o heɓi berwe makko, o wayli tufnde, o waɗi kawgel ngam faatude e konunkaagal. Alla walli mo, hoddiro e fartaŋŋe ngonani mo, o jaɓɓaa e duɗal konunkaagal, ngal ɓe mbiyata ''Piritanee konunkooɓe kajogo'' to sahre Wagadugu. Nde baaba makko nani ɗum, haawaa. Ko adii fof o tintinaani ɗum e ko refti heen, o jooɗtoranooki, kanko baabiraaɗo oo wonde Tomaas Sankara ena weliri noon fof hakkille. 
Ko e ngaal duɗal, o nanata jippineede Moriis Yame-oogo e jappeere yiilirde ngenndi.

Ɗum woni gargol konunkooɓe e laamu nyalnde 3 siilo walla samwiyee hitaande 1966.  Etee oonɗoon liɓaaɗo e nguunɗoon nyalngu ko ko toɗɗitanoo yo o ardo laamu ngu  wonaani hay lebbi tati. Leftinaa-kolonel Sanngulee Lamisanaa, gonnooɗo mawɗo ''Etaa Majoor'' konunkooɓe, arditii laamu nguu. Ciftinen banndiraaɓe wonde ooɗoo gorko  ko ''aaseen kommbataa'' wonnoo e konunkaagu tuubakiri. O tawtoraama golwole baɗnooɗe to Enndo Siin e to leydi Alajeri.
Heblo duɗal konunkooɓe ɗo Sankara woni ɗoo ena himmiri haa ko foti alaa: subaka ko jannde huɓindiinde, so kiikiiɗe arii ko coftal ɓalli e refto konunkaagu. Sankara ena yahra e duuɓi noogaas, fooɗi ''bakkaalori'' mum fiyi e jiifa tawi alanaa ɗum tanaa. Nii woni o suɓaa yo o jokkoy jannde ofiseeji to duɗal konunkaagal Antasiraab to leydi Madagaskaar. Dumunna mo o waɗi e ndii leydi ko duuɓi tati. O yahnoo ko e hitaande 1970, o arti ko e hitaande 1973. Nde o arti e leydi maɓɓe ndee, oon tuma ko o ''suu-leftinaa'', omo yahra e duuɓi noogaas e nay. Hakkille o yahraano to bannge dawrugol e oon tuma. Yahi haa ɓooyi seeɗa kadi, e hitaande wootere ndee, o neldaa leydi Faransi yo o janngoy diwgol to duɗal Poo, ngal ɓe mbiyata e ɗemngal faransinkoore: Ecole des Parachutistes de Pau. Ko njillu makko to leydi Faransi, hakkunde jotondire makko e sanɗaaji jaaɓi-haaɗtirde e ardiiɓe pelle dawriyankeeje leydi makko tawi ko wonɓe toon, ngudditani mo damal feewde e nguurndam dawriyankeejam. Gila ndeen o seeraani e sorsortude e maɓɓe e wasiyaade ɓe yo ɓe tiiɗno ɓe ndeena ngootaagu. Gila ndeen kadi o seeraani e tawde ɓe e nokkuuji maɓɓe e reentinde ɓe ngam wostondirde e maɓɓe miijooji.

Nde yahnoo haa ɓooyi won e yimɓe hee mbaɗti ko sikkitaade mo, yo taw o wonaa nyukkintooɗo mo laamu Sanngulee neldi toon. Nde o arti e hitaande 1974, hay minyiiko, kanko Tomaas Sankara, ena wiyee Paskaal Sankara, nde wonnoo gollatnoo ko e pelle cuuɗiiɗe, seeraani e tuumde mo. Kono nde yahnoo haa miijo ngo Tomaas joginoo ngoo laaɓtani mo woni fof, Paskaal faami wonde ndeke ena woɗɗunoo faamde mawni mum oo.

Ko kanko Tomaas Sankara haalnoo ɗiiɗoo konnguɗi: So neɗɗo ɓuraani baaba mum yo anndu won ko heddoraa walla mbiyen kadi: kacce ngoodanii ngel mo waɗaani haa ɓuri ko baaba mum waɗnoo. E ɗemngal farayse: a honte celui quine fait pas mieux que son père. Ngooɗoo miijo o danynoo ɗum ko Madagaskaar. Omo wiya kadi: Konunke mo aldaa e heblo dawriyankeewo ko ceddeejo doolnuɗo (un militaire sans formation politique est un criminel puissant). Ngoo miijo kadi, o danynoo ngo ko nde o yahnoo Faransi.
Ɗum waɗi, nde o arti, o jokkondirii e yoga e pelle dariiɗe ɗe o tawtunoo ɗoon. O seeraani kadi e tawtoreede batuuji majje. Goonga nii pelle dawriyankeeje ko ko caltanoo e leydi hee gila e garal Sanngulee Lamisanaa e jappeere kono ɗuum fof e waade noon, haɗaani ɗe golloraade nder, dillude e sarde kaayiton kollitoowon mette majje, kannje pelle ɗee. Heen gootol yumma Tomaas nde wonnoo ko yeeyoowo nyamaku etee yiyataa binndi, danyii heen subaka mettuɗo. Oɗon nganndi jeeyoowo nyamaku, simme walla caaf no wayi hatojinde e kaayit. Kanko ne o hawri heen ena weɗoo, o anndaa ko winndaa heen, o waɗi horde makko haa heewi, ngam soomroyde njeeygu makko. Ndeen alkateeɓe nji’ii mo, nyalnde heen o nyalli ko polis. Faandaare nde ko anndude hol to o heɓi ɗiiɗoo kaayitaaji? Mbele o itti ɗi ko e nder galle maɓɓe walla o hocci ɗi ko caggal galle? Nde tawnoo e oon tuma, eɓe cikkitii Tomaas Sankara e minyi mum, Paskaal Sankara.
Nokku ɗo darnde Tomaas Sankara fuɗɗii fof ɓurde feenyde ko e hare hakkunde Mali e Hot Woltaa e maayirɗe hitaande 1974 faade darorɗe hitaande 1975. Oɗon nganndi tuggude e hitaande 1972, yooro ena tampini leyɗeele men ɗee. Bannge yoo bannge ko kasaara ndariindi. Sabu kulhuli e yiɗde daɗndude ko heddorinoo, aynaaɓe rewonaaɓe, ɓe Muritani e ɓe Mali ndaayani Hot Woltaa sabu ko toon keccol ɓuri wonde.  Ndeen ɓe ngarii, hawri e ndiyam ena saɗti, ko kaŋŋe e oon tuma, aynaaɓe Malinaaɓe e Hot woltaanaaɓe piindiri bone yaraano. Haalooɓe Pulaar mbiyi: haayre weddaande, wi’etaake ko ɗoo haaɗata walla ko ɗoo nde yanata.
Hare nde ɓurti juuɗe aynaaɓe haa jibini luural hakkunde laamuuji ɗee leyɗeele ɗiɗi. Nde wonnoo nokku o woni ko e sara keerol, to Mali e to Hot Woltaa, gooto fof woni e teeɗanaade mo. Nii woni, ɓe ndewi ɓe ngoppaani haa conndi duki hakkunde maɓɓe. Ndeen jaynge huɓɓii hakkunde ɗee leyɗeele ɗiɗi, no yoga heen mbiiri, Sankara nyaagii nde nawetee toon. Ko goonga o teskinii toon to bannge jaambaraagal kono ɓuri feenyninde mo ko hurum mo o joganii kala neɗɗo. Sahaa gooto, kanko e taƴre nde o ardinoo ndee, ɓe njuuki konunkooɓe Malinaaɓe, kono o wi’i ko hay gooto woto fellu neɗɗo. Yo ɓe kuccin cerɗi maɓɓe dow tan. Ɓe mbaɗi noon haa ɓe njaggi kamɓe fof tawi hay toɓɓere ƴiiƴam rufaani. Ko kanko fof adii nyiŋde hare ndee: ko adii fof ko nde hare nde jaraani sabu ko woni sabaabu ko, haanaani addude hare hakkunde leyɗeele haa teeŋti noon e ɓiɓɓe yumma hoɗdiiɓe. Ko refti heen kadi, hare nde yani ko hakkunde waasɓe. Kala ko fotnoo waɗeede e geɗe nafooje ngam naftude leyɗeele ɗee, huccintee ko e kaɓirɗe boomooje, mbooma leyɗeele ɗee.
O yiidi, kanko Tomaas Sankara, ko adii fof e Haari Sonngo, caggal ɗuum e won e ofiseeji, ɓe cari kaayiton ceyfitoowon hare ndee. Oon tuma o anndondiraani tawo e Belees Kompaawore.
Ganndondiral hakkunde Tomaas Sankara e Belees Kompaawore fuɗɗii ko e wuro Rabaa laamorgo leydi Marok to ɓe ngarnoo ɓeydude jannde ko faati e diwgol. Ɓe kawriti e wuro Rabaa ngoo ko e hitaande 1978. Ɓe ngondii e suudu  wooturu lebbi joy haa ndawdi e naange: siilo haa duujal (samwiyee haa mee).

Ko kamɓe njahdata, nyaamdata kadi leldotoo ɗo gootel. Gila ndeen ɓe ceertaani so wonaa nyalnde...
Ciftinen banndiraaɓe wonde Belees Kompawoore ko minyi mum Sankara to bannge duuɓi. Ko gorko jeeɓatnooɗo Tomaas, jiɗnooɗo ɗum kaaɗtudi. O heɓi bakkaalori makko ko e hitaande 1973 e wuro Wagadugu. Caggal ɗuum, o yahi ɓeydoyde jannde to duɗal ofiseeji wuro Yaawunnde, laamorgo leydi Kameruun. O arti ko e hitaande 1975.

Caggal gummitagol Tomaas e Belees to Maruk, Alla waɗtidi ɓe, kamɓe ɗiɗo fof, e nokku gooto, eɓe njanngina ɗoon  ko faati e diwgol. Ngoon wuro wi’etee ko Poo. Ngo woni ko bannge worgo, 147 kilomeeteer  wonande Wagadugu, 18 km wonande keerol maɓɓe e leydi Gaana. Ko duɗal konunkooɓe woni ɗoon. Ardinoo ngal ko Tomaas, gila ɓe njahaani tawo Marok. Nde ɓe ngarti nde ne, ko kanko kadi woni mawɗo, Belees sukki mo. Belees wonaano neɗɗo dawriyanke. Ko Sankara naatni mo heen.

Poo ko nokku toɓeteeɗo kaaɗtudi. E nder hitaande, eɓe tonnga fotde 900 millimeeteer ndiyam. Ko nokku kadi ɗo kullon njenyata: nyiibi, barooɗe, cewɗi, pobbi, ekn...
Ɗuum fof e wayde noon so ceeɗu naatii, wuro Poo ngoo ena saɗa ndiyam. Wonaa nde njiɗɗaa fof njarataa, wonaa kadi nde njiɗɗaa fof loototoɗaa. Wurankooɓe ɓee, ko maa taƴa subaka fof e Alla jolɗe, nde ndanya ndiyam. Konunkooɓe ɓee e ko’e mumen ena tini rafi ndiyam ɗam. Waɗi tuma gooto, hay ko filtatnoo e ndiyam natti yiyeede. Hay ko ena sooɗee ko maa ɓulnee.

Leftinaa Sankara haaɓi no ɓe nguurdi nii, joli e werlaa mum, yooɓii yimɓe e kaɓirɗe, fayi Wagadugu. Ndeen o yottike, o fayi to yeeyirde masiŋaaji pooɗooji ndiyam. O yeeytii heen gooto, o wi’i yo o tonngane njaru mum e kaayit. O yalti. Hol to o tiindii ? O tiindii ko to gollordu mawɗo leydi ndi hono Jeneraal Sanngulee Lamisanaa. Nde o ari haa o faandii, kanko gooto o tellii, o yahri koyɗe haa o yettii. O tawi deenoowo ena darii e damal, o haalani ɗum haaju makko. Oon haɗi mo ɓennude sabu o aldaa e yamiroore. Sankara finni haa ɓurti, wiyi mo: so a woppaani mi naat-mi, kala ko waawi arde heen ko aan roondi.

Oon waynitii mawɗo mum, telefonaaji njokkondiri haa yottoyii to mawɗo leydi. Jeneraal Sanngulee Lamisanaa yamiri yo ɓe ngoppu mo, o ɓenna. Nii woni o woppi Tomaas ɓenni. Sankara yottii, wi’i e gollordu hee corok ! O hanngaani baafal kadi o salminaani, o liɓi ngol konngol e noppi mawɗo leydi ndi: Ko a Jeneraal, miin ko mi leftinaa. Ɗum firti enen ɗiɗo fof ko en ofiseeji.

Miɗo wondi e yimɓe ngalaa hay toɓɓere ndiyam ko njari. Miɗo yiɗi masiŋ pooɗoowo ndiyam, njaru mum nani, yoɓ.

Sanngulee Lamisanaa yoɓi haa ɓurti haa ɓe ndanyti heen coggu jamɗe lomtinirɗe (pièces de rechange), caggal nde naamndii mo so tawii alaa ko heddii. Tomaas wi’i mo ko ɗuum tan wonnoo koyɗe mum. Ko nii Poonaaɓe, konunkooɓe e siwil en jeyaaɓe ɗoon ɓe, keɓiri masiŋ. Ɓe ngasanaa boyli, ɓe ndanyi ndiyam nduumiɗam.
Belees Kompaawore, nde lomtii mo e duɗal Poo ngal e hitaande 1981, yamiri yo konunkooɓe ɓee mooftu e njoɓdi mumen hay so ko seeɗa. O ɗaɓɓiri gooto fof nde udditta faawru to boony ngowaari ''caisse d'épargne'', mbele ɗoon e duuɓi ɗiɗi, gooto fof ena danya soodde hay so daabayel, ko wa’i no moto walla e ko nanndi heen. Ndeen ɓe mbaɗii noon, konunkooɓe heddiiɓe ɓee mbaɗti miijaade wonde konunkooɓe Poo ko ko pawaa e dow mumen to batte njoɓdi.
E oon tuma, Burkinaa Fasoo woodaani tawo. Ɗum woni leydi ndii wi’etee tawo ko Hot Woltaa kono pelle dawriyankooje jowanooɗe ɗee, mbellitaama gila e lewru bowte walla deesaamburu hitaande 1977. Addunoo ɗum ko toɗɗiteede Sanngulee Lamisanaa e ardorde laamu hee. O toɗɗitaama kono boonyuuji ɗii hay ɗigo-ɗigo walla uurngol kaalis alaa e mumen. Lewre yooro kadi to bannge mum nana ɓeydii yaha yaajde. O laamike ko ena abboyoo e duuɓi sappo e joy daal kono alaa fof ko waylii e ngonka leydi ndii. Ko ɗuum addani konunkooɓe ɓe e gardagol Saay Serboo liɓde laamu makko, nyalnde 25 lewru jolal (noowaamburu) hitaande 1980. Ko ɗoo woni peenygol Tomaas Sankara.

Nde Kolonel Say Serboo heɓti laamu, tafi goomu konunkooɓe ngam heɓɓitaade e ƴellitde ngenndi ndii. Nguun goomu noon toɗɗii tan ko huunde e konunkooɓe. Ofiseeji tokoosi ɗi fof ena ɗeɓi ɗaweede heen. Caggal ɗuum, Kolonel Say Serboo yuurnitii, sosti goomu ngonngu ngu Diisnondiral Konunkaagu Ngenndi. Nguun noon noddi ko kala gardiiɗo konunkooɓe. Tomaas Sankara e Haari Sonngo ko e goomu hee njeyaa.
Daraaki, Tomaas Sankara, sabu peertugol mum hakkille e juumtugol mum miijo, suɓaa koolaaɗo goomu to ardorde leydi, halfinaa kadi caaktirɗe kabaaru.
Sankara alaa ɓurnaare. Ko kanko e konunkoɓe makko nyaamdata, pijdata karte walla fuku. Ko kanko kadi hoɗanta diɗɗal naalankooɓe wuro Poo ngoo. Won e tumaaji (sahaaji), so luural yanii hakkunde makko e mo les makko, ko semmbeeji maɓɓe ɓe nyaawirta kono wonaa to bannge nehdi konunkaagu. Omo nanondiri e ɓe o ardii ɓee haa ko foti alaa. Ko ɗuum saabii nde o toɗɗaa yo o won koolaaɗo laamu, o salinoke ko juuti. O wi’i: Miin ko mi konunke. Alaa ko mbaaw-mi wonde so wonaa konunke. Hay fus alaa ko nganndu-mi e laamu, hay fus alaa ko nganndu-mi e dawrugol.
Kolonel Say Serboo wi’i yawii ooɗoon hujja sabu garal makko e laamu hee jogii ko mbaadi konunkeeri, ndi laawol rokkaani mo riiwtude walla wappaade. Nii woni Tomaas Sankara ɗooftii, ari e hoolordu laamu e lewru colite maa mbi’en feebiriyee e hitaande 1981. Ko nii addani Belees Kompaawore lomtaade mo e ɗowgol duɗal konunkooɓe Poo.
E batu maɓɓe ngadanu, kanko Tomaas Sankara, o holliri wutte (dolokke) mo o ɓoornii. Batu ngu noon, ciftinen banndiraaɓe, ko batu jaagorɗe wonnoo. Nyalnde heen o ardi ko welo. O rokkaa hoɗorde fotnde e jimme makko, o salii, o ƴeewi nde les mum, o hoɗi heen. O yaltinanaa oto keso pul mo jaagorgal fotnoo jogaade hono no jaagorɗe leydi ndii fof, o salii oon kadi. O wi’i kanta mo o joginoo oo, tawi so ena huɓɓee ko maa yerƴee, ɓurani mo. yoga heen nyiŋi mo, nyiŋri mo kaanɗoon ngonka, nde tawnoo naŋtoraaki e laamu hee so wonaa mbele ena ndoolna walla mbele ena keewa kaalis.
E dow njoɓdi makko kapitenaagal, kanko Tomaas Sankara, omo heɓa kadi 60.000 wuundu hakke ko o woni jaagorgal koo. So o yaltii kadi leydi, tawi ko e haaju laamu, nyalawma fof omo jogii 4000 wuundu, ko jiidaa e kaalis mo o rokketee yo o reentoro. Sankara, ɗum ena heewri ɗum, haa ena wi’a ko bonannde, jaagorɗe keddiiɗe ɗee, kanyumen njondinaaki, ena njawa nde tawnoo woni e miijooji mumen ko faggaade gila sawru mbawgu waklitaaki tawra ɗumen juuɗe ɓole (mehe). Ɗum nanngi Sankara kaawisi e mettere no ɓii leydi darortoo jamma e nyalawma, ena nodda ɓamtaare leydi tawa miijo mum ko bonnude ngalu leydi. Gooto fof ena wasoo ɓurii heddiiɓe ɓee heewde galleeji walla geɗe goɗɗe paggorɗe maa naattinooje ngalu tawi nguun ngalu keɓraangu ɗiin galleeji walla ɗeen geɗe hesaa ko e keeceeje miskineeɓe walla lenyol ngol no diidorinoo.
Ko ɗum waɗi hono maayo Muhum eɓɓanoongo golleede haa yettoyoo Kuudugu e Wagadugu, laŋde. Huufatnoo golle ɗee to bannge ngalu ko Almaanynaaɓe e yantondirde e Boony Winndereyanke, mo ɓe mbi’ata e ɗemngal farayse ''Banque Mondiale ".

Ngalu ɗaminanoongu maa gasnu golle ɗee fof ko miliyaaruuji tati wuundu doŋ.

Kono goomu ngardinoongu golle ɗee, Alla e huunyɗude e yiɗde sirde heen, ɓetoyi haa woni miliyaaruuji 14. Nde wonnoo ko diwi heewde fof rufat, ɗum ɓurtii sanne, eɓɓoore nde haayti wonde. Ko noon kadi uddo eɓɓanooongo e diiwaan (diiwal) Sanematennga bullorinoo. Kaalis yaltinaama, huutoraama kono uddo haa jooni yi’aaka tawo. Ko hono noon balle nguura gumminooɗe to leydi Kanadaa e to Makka, njahri. Balle ɗe taƴaa ko hakkunde kaggu-laaɗe Lome to leydi Togo e to ɗe paanoo too: Wagadugu walla Boobo Julasoo. Ɗe njiitoyaa ko to jehre laggu-laggu.

Kaan ngonka no waanoo haaɓnaade nii fof, Kolonel Say Serboo yantini heen mawnikinaare. O natti diisnondirde e pelle dawriyankeeje, o haɗti geroo, o lanki laamu nguu. Tomaas Sankara ne, ɓernde nde feɗɗi, o sunii heen sanne. Ngam saaktude ɗee geɗe cewɗe baɗeteeɗe, o tonngiti jaaynirɗe, o welliti saaktooɓe kabaruuji, o yamiri ɗumen yo cunno, caakta ko njiiti koo. No o yiɗirnoo nii kadi yahraani noon. Nii woni e lewru duujal walla mbiyen mee e hitaande 1982, o felliti ɓooraade e golle makko, caggal nde o waɗi ɓataake e mawɗo leydi ndii. Ɓataake oo, ko ngam tintinde mawɗo leydi ndii e Goomu Diisnondiral Konunkooɓe Ngenndi, miijo makko ngoo. Caggal nde o ɓoorii e golle makko, Haari Sonngo e kapiteen Belees Kompaawore njalti kanyumen ne. Haalooɓe Pulaar mbiyi: So neɗɗo yiɗii warde rawaandu mum, fawa e dow mum sayo.

Say Serboo nde yiɗnoo heɓde mo, wi’i ɓooragol makko ngol rewaani laawol sabu kanyum tinaani, tawi ena anndaa ɓataake huccinaama e mum. Sankara nanngaa, galaŋuuji mum fof keɓtaa ngam yamminde ɗum, caggal ɗuum o sokoyaa to wuro wi’eteengo Deedugu. O sokaama e ngooɗoo wuro fotde lebbi jeegom. Caggal nde o nanngaa sehilaaɓe makko ne nanngaa: Linngani e Kompaawore. (Ina jokki)

Kɗl: Njaay Saydu Aamadu (www.pulaar.org), Muritani.